Część VII: Model kariery i awansu zawodowego

Część dokumentu: Model kariery i awansu zawodowego [do pobrania]

Celem nowego modelu kariery akademickiej jest wskazanie, jakie rozwiązania systemowe oraz instytucjonalne będą sprzyjały tworzeniu najlepszych warunków rozwoju pracowników naukowych oraz realizowaniu badań w czasach globalnej konkurencji w nauce.

Nowy model promuje różnorodność ról, których mogą podejmować się pracownicy w sektorze szkolnictwa wyższego. W uczelniach badawczych powinni pracować jedynie najlepsi naukowcy, którzy bardzo dobrze radzą sobie nie tylko z pracą badawczą, ale również publikowaniem w prestiżowych czasopismach i zdobywaniem środków na badania (ten sam warunek dotyczy rzecz jasna uczelni flagowych).

Wyłanianiu takich pracowników służyć ma zreformowany model awansu naukowego, kładący nacisk na podniesienie jakości rozpraw doktorskich, ocenianie kandydatów na stopnie naukowe na tle międzynarodowego dorobku w danej dziedzinie nauki, zniesienie formalnych barier utrudniających podejmowanie interdyscyplinarnych badań oraz zwiększenie wymagań stawianych jednostkom posiadającym uprawnienia do nadawania stopni. Dodatkową funkcją nowego modelu jest umożliwienie władzom uczelni rezygnowanie z zatrudniania na stanowiskach naukowo-dydaktycznych pracowników, którzy nie prowadzą badań.

Model proponuje filtr weryfikujący: rzetelna i prowadzona w międzynarodowej perspektywie czteroletnia ocena okresowa (pociągająca za sobą rzeczywiste konsekwencje) oraz wyższe wymagania dla uzyskania stopnia doktora i doktora habilitowanego. Oznacza to nie tylko stawianie większych wymagań kandydatom, ale również zaostrzenie kryteriów względem jednostek posiadających uprawnienia (ograniczenie liczby uprawnionych jednostek do jedynie najlepszych w kraju) oraz zwiększenie nadzoru Centralnej Komisji ds. Stopni i Tytułów (CK) nad postępowaniami.

W uczelniach badawczych pracownicy, którzy nie są w stanie spełniać najwyższych wymogów doskonałości w nauce mogą pełnić w systemie inne – równie  ważne – role w ramach stanowisk dydaktycznych czy administracyjnych. Dlatego system promuje elastyczność wyprofilowanych ról dla pracowników w zależności od typu uczelni.

Nowy model kariery akademickiej został zaproponowany w 2009 r. w dokumencie „Partnerstwo dla wiedzy” przedstawionym do konsultacji społecznych jako część założeń reformy szkolnictwa wyższego. W 2011 r. proponowane zmiany zostały częściowo wprowadzone (np. skrócenie procedury habilitacyjnej), inne jednakże – pomimo zmian legislacyjnych – nie przyniosły zakładanych rezultatów.

Wciąż istotnymi wyzwaniami pozostają: podniesienie jakości doktoratów, uproszczenie i dopasowanie do różnych dziedzin wiedzy procedury habilitacyjnej, poprawa polityki kadrowej w uczelniach i instytucjach naukowych, zwiększenie przejrzystości w funkcjonowaniu CK wraz ze zwiększeniem jej uprawnień nadzorczych oraz zmiana logiki przyznawania uprawnień do nadawania stopnia doktora habilitowanego.

Stawiamy na profesjonalizację działalności CK jako instytucji kluczowej dla utrzymywania wysokiej jakości stopni i tytułów naukowych oraz sposób wyboru jej członków (proponujemy procedurę analogiczną do wyboru członków rady Narodowego Centrum Nauki – NCN). Niedofinansowanie, brak odpowiednich narzędzi prawnych i innych oraz brak profesjonalizacji CK jako agendy państwowej podległej Ministerstwu Nauki i Szkolnictwa Wyższego (MNiSW) grozi degradacją roli osiągnięć naukowych w karierze akademickiej, pogłębiającą chaos normatywny w tym obszarze.

Nowe regulacje w obszarze modeli kariery i awansu naukowego dążą do tego, aby ścieżka kariery zawodowej była zróżnicowana i związana z typem uczelni. Jednocześnie istotne jest zwiększenie stabilności zatrudnienia dla kadry spełniającej ściśle zdefiniowane wymagania, co łączy się z ewaluacją osiągnięć naukowych mającą rzeczywiste konsekwencje: zarówno pozytywne (awans, poziom wynagrodzenia itp.) jak i negatywne (negatywna ocena okresowa, zwolnienie). Kadra akademicka będzie zatrudniona wyłącznie w oparciu o umowy na czas nieokreślony, a o utrzymaniu przez nią zatrudnienia decydować będą pozytywne oceny okresowe.

Profesorowie tytularni zatrudnieni w uczelniach publicznych przez co najmniej 30 lat wraz z osiągnięciem wieku emerytalnego powinni mieć zagwarantowane prawo do przejścia w stan spoczynku (co gwarantowałoby im 75% średniego wynagrodzenia otrzymywanego w poprzednich 3 latach pracy), podobnie jak sędziowie – w uznaniu dla ich roli społecznej, edukacyjnej i naukowej. Rozwiązanie takie było wielokrotnie dyskutowane w ostatniej dekadzie; znalazło się również w pierwotnych założeniach MNiSW do reformy z 2010 r. W 2014 r. liczba profesorów tytularnych – w różnym wieku – zatrudnionych w uczelniach publicznych wynosiła 9086.

Prezentowane założenia skutkować mają zwiększeniem wymagań stawianych kandydatom na poziomie doktoratu, habilitacji oraz profesury tytularnej. Zlikwidowana zostaje tzw. profesura uczelniana i pozostają jedynie stopnie oraz tytuły naukowe, nad którymi częściowy nadzór sprawuje (zreformowana) CK. Kroki te wymagają jednocześnie ograniczenia uprawnień habilitacyjnych jedynie do wiodących jednostek w kraju (uprawnienia nadawane na poziomie uczelni, a nie wydziałów).

Podstawą awansów naukowych staje się „doskonałość naukowa” definiowania przez jakość osiągnięć, którą można ocenić w sposób ilościowy i jakościowy na tle globalnej nauki. Ocena kandydatów na stopnie i tytuły musi być oceną ekspercką, w której wskaźniki bibliometryczne pełnią rolę jedynie pomocniczą. Jednocześnie ocena ta musi być silnie umiędzynarodowiona.

Wszelkie prawne formy wielozatrudnienia w sektorze akademickim zostają wyeliminowane: nie ma możliwości akademickiego zatrudnienia poza podstawowym miejscem pracy. Niedopuszczalne – w uczelniach publicznych i niepublicznych – staje się wliczanie do minimum kadrowego osób, które osiągnęły wiek emerytalny oraz osób, dla których uczelnia nie jest podstawowym miejscem pracy.

Współpraca z otoczeniem gospodarczym, społecznym, politycznym i eksperckim (a zwłaszcza skuteczne wysiłki komercjalizacyjne) zostaje doceniona w formie uznania roli trzeciej misji uczelni w mechanizmach finansowania (dotacje), procedurach awansowych (habilitacja i profesura) i ewaluacji instytucjonalnej (kategoryzacja jednostek naukowych).

Od jakości rozpraw doktorskich zależy bezpośrednio potencjalna jakość – w krajach, które posiadają takie rozwiązania, w tym w Polsce – przyszłych habilitacji i profesur. Dlatego poziom wymagań stawianych kandydatowi do stopnia doktora musi gwarantować wysoką jakość rozprawy. Procedury recenzyjne mają zapewnić bezstronną ocenę na tle międzynarodowych osiągnięć w danej dziedzinie nauki.

 

A. Etapy kariery naukowej

Umasowienie studiów doktoranckich nie przekłada się na wzrost liczby osób, którym nadawany jest stopień doktora. Obciążenie dydaktyczne kadry naukowo-dydaktycznej jest niezależne od jej osiągnięć naukowych (art. 151 PSW). Obowiązkowa habilitacja dla adiunktów we wszystkich elementach systemu obniża wartość i rangę tego stopnia, ponieważ prowadzi w nieunikniony sposób do obniżenia standardów. Ponadto brakuje stabilności zatrudnienia dla młodej kadry oraz możliwości realnego rozliczania kadry zatrudnionej na czas nieokreślony z efektów pracy naukowej. Brak również ścisłego powiązania modelu kariery naukowej z miejscem zajmowanym w systemie szkolnictwa wyższego. Brak elastycznych i jasno określonych wyprofilowanych ról dla pracowników oraz brak dopasowanej ścieżki poziomej kariery w powiązaniu z miejscem zajmowanym w systemie szkolnictwa wyższego przez uczelnie (badawczą, dydaktyczno-badawczą, dydaktyczną).

Proponowane rozwiązania

1. Odejście od masowego kształcenia na studiach doktoranckich poprzez wymóg przyznawania stypendiów dla wszystkich doktorantów (ze środków uczelni lub grantów promotorów bądź środków pochodzących z regionu czy gospodarki).

2. Nowa formuła konkursu „Diamentowy Grant”. Przekształcenie go w system grantowy pozwalający promotorom na sfinansowanie stypendium i projektu badań najzdolniejszych studentów ostatniego roku studiów magisterskich.

3. Zniesienie obowiązku habilitacji. Brak otrzymania habilitacji w terminie 8-10 lat nie będzie eliminował z systemu, nawet z uczelni badawczych, ale obniży miejsce w hierarchii akademickiej, uniemożliwi awans płacowy i podwyższy istotnie pensum dydaktyczne. Brak zdobycia habilitacji w terminie będzie oznaczał zmianę charakteru zatrudnienia. Część kadry w uczelniach badawczych będzie się realizować w dydaktyce prowadzonej na wysokim poziomie.

4. Cykliczne rozliczanie pracowników naukowych z efektów pracy musi pozwalać na realne kształtowanie polityki zatrudniania: zwalniania nieefektywnych pracowników i nagradzania efektywnych.

5. Rezygnacja z profesur „uczelnianych” (w pierwotnej wersji zakładającej pięcioletni okres dochodzenia do profesury tytularnej – system uległ degeneracji).

6. Likwidacja podziału na stanowiska profesora zwyczajnego i profesora nadzwyczajnego. Pozostaje jedynie tytuł profesora, który daje prawo do zatrudnienia na stanowisku profesora. Ścieżka kariery naukowej (w uczelniach badawczych i badawczo-dydaktycznych) zostaje uproszczona do: doktoratu, habilitacji, profesury tytularnej.

Ramka 17. Rozwiązanie wariantowe – etatyzacja poprzez „Program Profesur Państwowych” (PPP)

Można by rozważyć uruchomienie krajowego programu profesur o ściśle ograniczonej liczbie (np. 1000) ulokowanych w najwyżej parametryzowanych jednostkach uczelni: „państwowych”, „krajowych” lub o analogicznej nazwie. Program wprowadzałby nową prestiżową i centralnie finansowaną przez MNiSW kategorię zatrudnienia, o którą uczelnie występowałaby w drodze przejrzystego konkursu. Centralny „Program Profesur Państwowych” (PPP) byłby nadzorowaną przez międzynarodowy panel ekspertów inicjatywą wspierającą najwybitniejszych naukowców z tytułem profesorskim (warunek) w ich badaniach i dającą im pięcioletnią indywidualną stabilizację finansową. O stanowiska w ramach PPP mogłyby występować uczelnie, a ich otrzymanie stanowiłoby dla nich (oraz wydziałów) duży sukces prestiżowy. W pierwszym konkursie uczelnie (wyłącznie wydziały o kategorii A i A+, w uczelniach szerokoprofilowych) otrzymywałyby określoną liczbę stanowisk profesora państwowego do obsadzenia, a w drugim MNiSW (poprzez swój niezależny międzynarodowy panel ekspertów) obsadziłby je w trybie konkurencyjnym. Wybór na nowe stanowisko profesora państwowego nastąpiłby na wniosek skierowany do MNiSW przez rektora uczelni. Decyzje należałyby wyłącznie do środowiska naukowego.

Program mógłby zakładać, że liczba profesur państwowych w systemie nie powinna przekraczać np. 15-20% liczby wszystkich profesorów tytularnych (których było 7039 w 2014 r. w uczelniach podlegających MNiSW), a profesorowie PPP otrzymywaliby co najmniej trzykrotność średniej pensji profesora tytularnego na swojej uczelni. Program PPP łączyłby cechy programów niemieckich profesorów katedralnych i amerykańskich profesorów pracujących na zewnętrznie finansowanej katedrze, typu Guggenheim Professor of Public Policy. Dopełnieniem PPP mógłby być zatem system profesur finansowanych przez zewnętrznych (prywatnych) fundatorów finansowany przez darczyńców, z pełnym poszanowaniem autonomii uczelni. Dostęp wybitnych badaczy zagranicznych do tej kategorii zatrudnienia ułatwiłaby uproszczona (choć wzmocniona) i przyspieszona procedura profesorska. Problemem jest m.in. zorganizowanie procedury konkursowej na olbrzymią skalę – można by go rozwiązać systemem kaskadowym (100 nowych profesur PPP rocznie).

Byłaby to druga, obok silnie przez nas postulowanego, istotnego zwiększenia poziomu wynagrodzeń w grantach NCN (dla już zatrudnionych, obok nowozatrudnionych), zachęta finansowa dla najbardziej aktywnej badawczo kadry naukowej – ograniczona do profesorów tytularnych. Szeroka podwyżka płac dla całej kadry akademickiej jest przypuszczalnie niemożliwa – natomiast selektywne podwyżki w oparciu o wyniki naukowe uważamy za niezbędne. Dla najzdolniejszych młodych naukowców radykalnie wyższe pensje teraz lub w perspektywie kilku lat to jedyna szansa, aby rozważać dalszą karierę naukową w Polsce.

B. Podstawy ubiegania się o awans naukowy

Problemy i wyzwania:

– doktorat: Zbyt niskie kryteria otwarcia przewodów doktorskich oraz nadawania stopnia.

– habilitacja: (1) Blokowanie badań interdyscyplinarnych poprzez dopasowywanie się do sztywnej struktury dyscyplin naukowych; (2) zbyt rozbudowane i jednolite kryteria dla wszystkich obszarów i dziedzin nauki nie służą jakościowej ocenie (art. 16 ustawy o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki).

– profesura: (1) Nisko postawiona poprzeczka, w praktyce brak wymagań związanych z jakimikolwiek osiągnięciami naukowymi na arenie międzynarodowej.

Proponowane rozwiązania

Podniesienie poziomu rozpraw doktorskich

1. Likwidacja procedury „otwierania przewodu doktorskiego” na rzecz corocznej weryfikacji postępów w pracy (przez wewnętrzną komisję, w której skład wchodzi promotor).

2. Obowiązek napisania rozprawy doktorskiej w języku angielskim (w wybranych dyscyplinach).

3. W przypadku rozprawy w języku angielskim co najmniej jeden z dwóch recenzentów rozprawy doktorskiej powinien być recenzentem afiliowanym w renomowanej zagranicznej jednostce naukowej.

4. Otwarty dostęp do rozpraw doktorskich – wprowadzenie otwartego mandatu, tj. obowiązku deponowania w uczelnianym lub krajowym repozytorium instytucjonalnym pełnej wersji rozprawy doktorskiej wpłynie korzystnie na jakość przedstawianych do obrony prac.

5. Zwiększenie roli opieki naukowej nad doktorantem z uwzględnieniem „opieki kolektywnej” (w tym przedstawiciele instytucji otoczenia społeczno-gospodarczego).

6. Zwiększenie możliwości realizowania doktoratów międzysektorowych: międzysektorowość rozumiana jako współpraca jednostek naukowych z przedsiębiorcami i trzecim sektorem powinna być realizowana z inicjatywy badaczy przy wsparciu finansowania prywatnego, a nie na zamówienie firm („doktoraty wdrożeniowe”).

7. Przystosowanie jednostek prowadzących studia doktoranckie do przyjmowania studentów anglojęzycznych (ogłoszenia o rekrutacji, formularze rekrutacyjne, program studiów, dokumentacja).

8. Wprowadzenie narodowego programu szkół letnich dla doktorantów.

Utrzymanie stopnia doktora habilitowanego i zmiana logiki oceny

1. Nadawanie stopnia doktora habilitowanego w dziedzinie naukowej (rezygnacja z łączenia dyscypliny naukowej z minimami kadrowymi kierunków studiów) oraz ocenianie dorobku habilitanta według kryteriów dopasowanych do dziedziny.

2. Przyznanie uczelniom (a nie wydziałom) prawa do nadawania stopni naukowych oraz prowadzenia kształcenia. Uprawnienia do nadawania stopni naukowych powinny być przyznawane (i ściśle kontrolowane) przez CK na podstawie odpowiedniego wniosku złożonego przez uczelnię.

3. Do nadawania stopni naukowych upoważnione będą uczelnie badawcze oraz badawczo-dydaktyczne, natomiast uczelnie o charakterze dydaktycznym nie będą posiadać takich uprawnień. Obecnie prawa habilitacyjne posiada 550 rad jednostek.

4. Zakaz habilitowania się w jednostce, w której jest się zatrudnionym.

5. Zwiększenie liczby recenzentów dorobku w postępowaniach habilitacyjnych oraz wymóg recenzentów międzynarodowych, rezygnacja z członków komisji.

6. W gronie recenzentów musi być co najmniej jeden specjalista w danej dziedzinie spoza Polski.

7. Promowanie oraz docenianie długo- i krótkoterminowej mobilności (zarówno przy ocenie dorobku kandydata, jak i w ocenie jednostki naukowej, które włącza się w zwiększanie mobilności kadry).

Umiędzynarodowienie oceny kandydatów na tytuł profesora

1. Obowiązkowy udział recenzentów z prestiżowych ośrodków o międzynarodowej renomie oraz podwyższenie wymogów i zaostrzenie kryteriów oceny w postępowaniach na tytuł profesora.

2. Brak obowiązku recenzowania w polskich procedurach awansowych, ponieważ możliwość uczestniczenia w charakterze recenzenta w przewodzie doktorskim lub w przewodzie habilitacyjnym lub w postępowaniu habilitacyjnym w dużej mierze nie jest zależna od osoby ubiegającej się o tytuł profesora.

3. Brak obowiązku promocji doktorantów – wymogi powinny koncentrować się na doskonałości naukowej, jakości osiągnięć naukowych oraz pozyskiwaniu funduszy na badania. Ponieważ wypełnienie tych wymogów w wielu dyscyplinach jest bardzo trudne bez pomocy doktorantów, kształcenie i promowanie kadry naukowej będzie wymuszone pośrednio.

C. Procedury uzyskiwania stopni i tytułu naukowego

– Zbyt wiele jednostek uprawnionych do nadawania stopni naukowych przy jednoczesnym braku realnych mechanizmów kontroli.

– W obecnym systemie uprawnienia do nadawania stopni naukowych są przypisane jednostkom naukowym (wydziałom/instytutom), co znacząco ogranicza interdyscyplinarność badań naukowych, które wyznaczają trendy we współczesnej nauce.

– Niemalże zerowe umiędzynarodowienie postępowań awansowych.

– Brak centralnego systemu finansowania postępowań.

– Grzecznościowe recenzje.

Prawo do nadawania stopni naukowych (zwłaszcza stopni doktora habilitowanego) uzyskają tylko te uczelnie, które w danej dziedzinie nauki są aktywne badawczo. To znaczy tylko takie, które w danej dziedzinie – w wyniku kompleksowej oceny – otrzymają najwyższą ocenę (A+ lub A; dodatkowo proponowana kategoria B1 dla stopni doktora).

W obecnym stanie prawnym zarówno prawa do nadawania stopni naukowych, jak również prowadzenia kształcenia przyznawane są wydziałom i opierają się przede wszystkim na liczbie zatrudnionych pracowników (profesorów tytularnych oraz doktorów habilitowanych) i w istocie abstrahują od jakości prowadzonych w jednostce badań naukowych. Konieczne jest zaostrzenie kryteriów koniecznych do uzyskania praw do nadawania stopni naukowych i uzależnienie ich od jakości prowadzonych badań poprzez powiązanie ich z oceną parametryczną.

Do nadawania stopni naukowych upoważnione będą uczelnie badawcze oraz badawczo-dydaktyczne, natomiast uczelnie o charakterze dydaktycznym nie będą posiadać takich uprawnień.

Proponowane rozwiązania

1. Ograniczenie liczby jednostek uprawionych do nadawania stopnia doktora habilitowanego w ramach danej dziedziny do jednostek posiadających kategorią A lub A+. Ograniczenie liczby jednostek uprawionych do nadawania stopnia doktora do jednostek posiadających kategorię +A, A oraz dodatkowo proponowanej kategoria B1.

2. Podniesienie wymagań do uprawień do nadawania stopnia doktora habilitowanego – podniesienie wymaganej liczby samodzielnych pracowników naukowych reprezentujących daną dziedzinę naukową Prawo do nadawania stopni naukowych (zwłaszcza stopni doktora habilitowanego) uzyskają tylko te uczelnie, które w danej dziedzinie nauki są aktywne badawczo (otrzymały kategorię A lub A+). Wariantowo: przy założeniu status quo, podniesienie wymagań do uprawień do nadawania stopnia doktora habilitowanego – podniesienie wymaganej liczby samodzielnych pracowników naukowych reprezentujących daną dziedzinę naukową: do co najmniej 18 pracowników z tytułem naukowym lub stopniem naukowym doktora habilitowanego (w tym 9 profesorów z dziedziny oraz 8 doktorów habilitowanych z dziedziny) w przypadku uprawnień habilitacyjnych; oraz do co najmniej 12 pracowników z tytułem naukowym lub stopniem naukowym doktora habilitowanego (w tym 3 profesorów z dziedziny oraz 8 doktorów habilitowanych z dziedziny) w przypadku uprawnień doktorskich.

 W postępowaniach habilitacyjnych zróżnicowanie kryteriów oceny dla różnych dziedzin

1. Każda dziedzina naukowa powinna mieć własne kryteria oceny dopasowane do rzeczywiście istniejących praktyk naukowych i publikacyjnych charakteryzujących doskonałość naukową.

2. Obowiązek podawania wskaźników bibliometrycznych powinien być dopasowany do dziedziny naukowej oraz zakresu indeksowania najlepszych publikacji w międzynarodowych bazach bibliometrycznych.

 

Wzmocnienie roli Centralnej Komisji ds. Stopni i Tytułów (CK) połączone ze zmianą logiki przyznawania uprawnień do nadawania stopni

1. Centralne finansowanie postępowań awansowych – postępowania opłacane przez fundusz ministerialny za pośrednictwem CK.

2. Zwiększenie roli CK w nadzorowaniu postępowań z jednoczesnym zwiększeniem transparentności jej działania.

3. Systematyczna kontrola przez CK sposobu prowadzenia postępowań w jednostkach.